Een groep partijen die weigert samen te werken met één bepaalde partij: dat is in één zin de cordon sanitaire betekenis. Het gaat om een politieke afspraak waarbij meerdere partijen gezamenlijk besluiten om een specifieke partij structureel buiten de macht te houden. Ze sluiten die partij uit van coalitieonderhandelingen, bestuursfuncties en andere vormen van samenwerking.
Waar komt de term vandaan?
Het woord cordon sanitaire is Frans en betekent letterlijk “gezondheidskoord” of “sanitaire gordel”. Oorspronkelijk was het een medische term. In de geneeskunde en epidemiologie beschrijft het een zone rondom een gebied met een gevaarlijke ziekte. Mensen en goederen mogen die zone niet zomaar verlaten of betreden, zodat de ziekte zich niet verspreidt.
Later werd de term overgenomen in de politiek. De gedachte is vergelijkbaar: net zoals je een infectiegebied isoleert, isoleer je ook een politieke partij die andere partijen als gevaarlijk of onwenselijk beschouwen. Ze vormen als het ware een afscherming rondom die partij.
Hoe werkt een cordon sanitaire in de praktijk?
Een cordon sanitaire is geen wet en geen officieel besluit. Het is een onderlinge afspraak. De partijen die meedoen, spreken af dat ze nooit met de betreffende partij in zee gaan. Dat betekent concreet:
- Ze gaan niet met die partij in een coalitie of bestuur.
- Ze stemmen in het parlement niet samen met die partij als dat een signaal van steun zou zijn.
- Ze werken niet mee aan initiatieven of moties die de uitgesloten partij naar voren brengt, ook als de inhoud hen soms wel aanspreekt.
- Ze vermijden publieke samenwerking die de partij legitimeert.
Het doel is dat de uitgesloten partij nooit echt invloed krijgt op beleid, hoe groot ze ook worden bij verkiezingen. De andere partijen hopen zo te voorkomen dat de ideeën van die partij doorwerken in het beleid.
Waar werd het cordon sanitaire het bekendst toegepast?
België is het land waar het cordon sanitaire het meest bekend is geworden. Daar werd het al in de jaren negentig van de vorige eeuw ingevoerd als afspraak tegen het Vlaams Blok, later het Vlaams Belang. Alle andere Vlaamse en Belgische partijen spraken af die partij volledig buiten de macht te houden, vanwege haar radicaal-rechtse en nationalistische standpunten.
Dit cordon hield jarenlang stand, ook toen het Vlaams Belang bij verkiezingen steeds groter werd. Het debat over de vraag of zo’n cordon nog houdbaar is, laait in België geregeld op. Tegenstanders zeggen dat je miljoenen kiezers niet blijvend kunt negeren. Voorstanders vinden dat je bepaalde politieke bewegingen nooit mag laten meeregeren.
Wat zijn de argumenten voor en tegen?
Een cordon sanitaire roept altijd discussie op. De argumenten lopen sterk uiteen.
Voorstanders zeggen dat je een partij die de democratie of de rechtsstaat bedreigt, bewust buiten de macht moet houden. Ze vinden het een vorm van zelfbescherming van de democratie. Door samen te werken met zo’n partij, geef je haar een platform en maak je haar standpunten normaler dan ze zijn.
Tegenstanders stellen dat een cordon sanitaire juist averechts werkt. Als je een grote groep kiezers negeert, voelen die mensen zich niet gehoord. Dat kan de partij die je buitensluit alleen maar groter maken. Ze zien een cordon ook als ondemocratisch: in een democratie mogen kiezers bepalen wie er meebestuurt, niet de andere partijen onderling.
Wordt de term ook buiten de politiek gebruikt?
Ja, het begrip cordon sanitaire duikt ook buiten de politiek op. In de gezondheidszorg beschrijft het nog steeds een afscherming rondom een uitbraak van een besmettelijke ziekte. Denk aan een gebied dat je in quarantaine plaatst om verspreiding te stoppen.
In bredere zin gebruik je de term soms ook figuurlijk, voor situaties waarin een groep iemand of iets bewust isoleert en buitensluit. Maar in het dagelijkse taalgebruik hoor je de term het vaakst in de politieke betekenis.
Cordon sanitaire of brandmuur: is er verschil?
De termen cordon sanitaire en brandmuur worden vaak door elkaar gebruikt en bedoelen hetzelfde. Een brandmuur is een meer Nederlandstalige omschrijving van hetzelfde verschijnsel: een beschermende muur van partijen die samen een andere partij buitensluiten. Ook de woorden schutskring en uitsluiting worden soms gebruikt. De inhoud is steeds gelijk: een bewuste, gezamenlijke afspraak om één partij structureel buiten spel te zetten.
Of een cordon sanitaire werkt of juist averechts werkt, blijft een open vraag. De politieke discussie hierover speelt in meerdere Europese landen, nu rechtse en populistische partijen in veel landen groeien. Het begrip is daardoor actueler dan ooit.
Veelgestelde vragen
Wat is precies de cordon sanitaire betekenis in de politiek?
Een cordon sanitaire in de politiek is een afspraak tussen meerdere partijen om één bepaalde partij structureel buiten de macht te houden. Ze weigeren met die partij samen te werken in een coalitie of bestuur, ongeacht de uitslag van verkiezingen.
Is een cordon sanitaire wettelijk vastgelegd?
Nee, een cordon sanitaire is geen wet. Het is een informele, politieke afspraak tussen partijen. Er is geen officieel document of regel die het afdwingt. De partijen houden zich er aan zolang ze dat zelf willen.
Kan een partij het cordon sanitaire doorbreken?
Een uitgesloten partij kan het cordon niet zelf doorbreken. Ze is afhankelijk van de keuze van de andere partijen. Als één of meer partijen besluiten de afspraak te laten vallen, houdt het cordon op te bestaan. Dat kan gebeuren door politieke druk, veranderende omstandigheden of als het electorale gewicht van de uitgesloten partij zo groot wordt dat samenwerking onvermijdelijk lijkt.
Bestaat er ook een cordon sanitaire in Nederland?
In Nederland is er geen officieel benoemd cordon sanitaire zoals in België. Toch zijn er perioden geweest waarin meerdere partijen afspraken niet samen te werken met bepaalde partijen. Of zulke afspraken als een echt cordon tellen, is onderwerp van politiek debat.
